تنگی کانال نخاع و لغزش مهره
وقتی کانال ستون فقرات باریک می‌شود یا یک مهره روی مهرهٔ زیرین می‌لغزد، پاها دردناک و خسته می‌شوند. این صفحه می‌گوید علامت‌ها چیست، چه درمان‌هایی بدون عمل وجود دارد و عمل چه زمانی مطرح می‌شود.
تنگی کانال چیست؟
داخل ستون فقرات کانالی وجود دارد که نخاع و عصب‌ها از آن می‌گذرند. در تنگی کانال (در پزشکی «استنوز») این کانال باریک می‌شود و به عصب‌ها فشار می‌آورد. بیشتر وقت‌ها در کمر دیده می‌شود و پاها را درگیر می‌کند.
این باریک شدن معمولاً آهسته، طی سال‌ها یا دهه‌ها، پیش می‌آید. با بالا رفتن سن دیسک‌ها کوتاه‌تر می‌شوند، حالت اسفنجی‌شان کم می‌شود و ممکن است به داخل کانال برآمده شوند. استخوان‌ها زائده پیدا می‌کنند و رباط‌ها ضخیم می‌شوند. به همین دلیل بیشتر در افراد حدود ۶۰ سال یا بالاتر دیده می‌شود. باریک شدن کانال همیشه علامت نمی‌دهد.
لغزش مهره چیست؟
در لغزش مهره (اسپوندیلولیستزیس) یک مهره روی مهرهٔ زیرین خود به جلو می‌لغزد. نوع فرسایشی آن که به‌خاطر ساییدگی مفصل‌های کوچک ستون فقرات پیش می‌آید، بیشتر مهرهٔ چهارم کمر را روی پنجم درگیر می‌کند و معمولاً افراد بالای ۵۰ سال را. لغزش می‌تواند کانال را تنگ کند، به همین دلیل این دو در یک صفحه آمده‌اند.
علامت‌ها
- درد، ضعف یا بی‌حسی در پاها، ساق یا باسن
- گرفتگی ساق هنگام راه رفتن که بیمار را مجبور می‌کند چند بار بنشیند و استراحت کند
- دردی شبیه سیاتیک که به ران و پا می‌رود، در یک یا هر دو پا
- بهتر شدن درد با خم شدن به جلو، نشستن یا دراز کشیدن
- در لغزش مهره: درد کمر یا ران، گرفتگی عضله و سفتی پشت ران
در موارد نادر، ضعف حرکتی پا یا از دست رفتن کنترل ادرار و مدفوع پیش می‌آید. این‌ها نیاز به بررسی فوری دارند.
برای چه کسانی است؟
- افراد میانسال و سالمندی که پیاده‌روی را به‌خاطر درد یا گرفتگی پا کم کرده‌اند
- کسانی که در MRI یا عکس نوشته شده تنگی کانال یا لغزش مهره دارند
- کسانی که چند هفته درمان‌های بدون جراحی را امتحان کرده‌اند و کمک نکرده است
تشخیص
جراح با شرح حال، معاینه و تصویربرداری تشخیص می‌دهد:
- عکس ساده (رادیوگرافی) استخوان‌ها و راستای ستون فقرات را نشان می‌دهد.
- سی‌تی‌اسکن اندازه و شکل کانال را نشان می‌دهد.
- ام‌آرآی نخاع، ریشهٔ عصب‌ها و بافت‌های اطراف را نشان می‌دهد.
جواب تصویر باید با علامت‌های شما بخواند. بیشتر در مقالهٔ «جواب MRI ستون فقرات را چطور بفهمیم؟» آمده است.
درمان بدون جراحی
اول از اینجا شروع می‌شود:
- تمرین و فیزیوتراپی. هدف تقویت و محافظت از ستون فقرات، بیشتر کردن استقامت و انعطاف است. درمان معمولاً ۴ تا ۶ هفته طول می‌کشد.
- دارو. ضدالتهاب و مسکن. بسیاری از بیماران با داروی بدون نسخه کنترل می‌شوند و درد شدید یا پایدار ممکن است نسخه بخواهد.
- تزریق اپیدورال برای کم کردن التهاب.
- کنترل وزن، ترک سیگار و تقویت استخوان، اگر پزشک توصیه کند.
اثر تزریق گاهی موقت است و ممکن است چند ماه بماند. جزئیات در صفحهٔ «درمان بدون جراحی».
چه زمانی به عمل فکر می‌شود؟
جراحی وقتی مطرح می‌شود که درمان بدون جراحی کمک نکرده باشد. نشانه‌های اینکه بیمار ممکن است کاندید عمل باشد:
- درد کمر یا پا زندگی روزمره را محدود کرده
- ضعف پا، افتادگی پنجهٔ پا یا بی‌حسی در حال بدتر شدن است
- کنترل ادرار یا مدفوع از دست رفته
- ایستادن یا راه رفتن سخت شده
- دارو و فیزیوتراپی جواب نداده‌اند
- سلامت عمومی نسبتاً خوب است
عمل چگونه است؟
جراح پیش از عمل توضیح می‌دهد کدام روش برای شما مناسب است. روش‌های کلی این‌ها هستند:
- لامینکتومی (فشارزدایی). بخشی از استخوان پشت کانال (تیغهٔ مهره) برداشته می‌شود تا برای عصب‌ها جا باز شود. شایع‌ترین عمل است. گاهی با برداشتن بخشی از دیسک یا با فیوژن همراه است.
- لامینوتومی و فورآمینوتومی. باز کردن محدودتر برای آزاد کردن عصب در محل خروج.
- فیوژن (جوش دادن مهره‌ها). فقط در بخش کوچکی از بیماران، مثلاً وقتی ناپایداری وجود دارد، لازم است و تصمیمش معمولاً پیش از عمل گرفته می‌شود. روش‌های مختلف فیوژن وجود دارد.
عمل فشارزدایی کمر معمولاً ۲ تا ۴ ساعت یا بیشتر طول می‌کشد و زیر بیهوشی کامل انجام می‌شود. این صفحه نمی‌گوید جراح شما از کدام روش و ابزار استفاده می‌کند؛ در ویزیت بپرسید.
دوران بهبود
نمونه‌ای برای عمل فشارزدایی کمر:
- ترخیص حدود ۲ تا ۵ روز بعد از عمل
- بازگشت به کار حدود ۴ تا ۶ هفته
- بازگشت کامل به فعالیت‌های معمول تا حدود ۱۲ هفته
- ممکن است تا چند هفته مسکن لازم باشد
سرعت بهبود در هر بیمار فرق دارد. فیزیوتراپی و گاهی کاردرمانی در برگشت به فعالیت کمک می‌کند.
خطرها
عوارض جدی عمل فشارزدایی کمر نادر است ولی ممکن است شامل این‌ها شود:
- نشت مایع نخاعی که ممکن است نیاز به جراحی دوباره داشته باشد
- آسیب عصب یا فلج
- ادامهٔ درد کمر
- جابه‌جا شدن مهره‌های دیگر که ممکن است به عمل دیگری نیاز داشته باشد
خطر بیهوشی و عمل به سن، سلامت عمومی و بیماری‌های همراه بستگی دارد. جراح و بیهوشی این‌ها را پیش از عمل با شما مرور می‌کنند.
چه زمانی تماس بگیرید؟
فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید (۱۱۵ شمارهٔ اورژانس ایران است) اگر دچار این‌ها شدید:
- بی‌حسی در اطراف مقعد یا اندام تناسلی
- نتوانستن ادرار کردن یا از دست رفتن کنترل ادرار یا مدفوع
- ضعف یا بی‌حسی شدید یا رو به بدتر شدن در هر دو پا
این وضعیت (سندرم دم اسب) نیاز به بستری اورژانسی دارد و هر چه درمانش دیرتر شود، احتمال فلج و بی‌اختیاری دائمی بیشتر است.
در همان روز با پزشک تماس بگیرید اگر:
- ضعف پا یا افتادگی پنجه تازه شروع شده یا بدتر می‌شود
- درد یا بی‌حسی ناگهان شدید شده
- بعد از عمل: قرمزی، گرمی یا ترشح از زخم، تب، یا بی‌حسی و ضعف تازه در پا
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
تنگی کانال یعنی حتماً باید عمل کنم؟
نه. درمان با زمان، دارو، تمرین و تنظیم وضعیت بدن شروع می‌شود و جراحی وقتی مطرح می‌شود که درمان بدون جراحی کمک نکرده باشد. باریک بودن کانال در تصویر همیشه علامت نمی‌دهد.
چرا موقع راه رفتن پایم درد می‌گیرد ولی با نشستن خوب می‌شود؟
این یکی از علامت‌های شناخته‌شدهٔ تنگی کانال کمر است. درد یا گرفتگی ساق هنگام راه رفتن باعث می‌شود بیمار مرتب استراحت کند، و درد با خم شدن به جلو، نشستن یا دراز کشیدن ممکن است بهتر شود. هر دردی که با راه رفتن بد می‌شود تنگی کانال نیست؛ پزشک باید معاینه کند.
لغزش مهره چیست؟ آیا خطرناک است؟
یعنی یک مهره روی مهرهٔ زیرین به جلو لغزیده است. شایع‌ترین محل آن مهرهٔ چهارم روی پنجم کمر است و بیشتر در افراد بالای ۵۰ سال دیده می‌شود. همهٔ لغزش‌ها عمل نمی‌خواهند. اینکه مهره ناپایدار هست یا نه را پزشک با معاینه و تصویربرداری بررسی می‌کند.
عمل تنگی کانال دردم را کاملاً برطرف می‌کند؟
بسیاری از بیماران جراحی کاهش قابل‌توجه درد را گزارش می‌کنند، ولی تضمینی نیست که عمل به هر بیمار کمک کند. نتیجه به سن، سلامت عمومی و علت تنگی بستگی دارد.
اگر عمل نکنم بدتر می‌شود؟
تنگی معمولاً آهسته و طی سال‌ها پیشرفت می‌کند و در بسیاری از افراد می‌توان با درمان بدون جراحی علامت‌ها را کنترل کرد. اگر ضعف تازه یا رو به بدتر شدن در پا یا مشکل در کنترل ادرار و مدفوع پیدا شد، موضوع فرق می‌کند: منتظر نوبت نمانید و فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید.