دیسک کمر و گردن
دیسک بین مهره‌ها چیست، چرا گاهی به عصب فشار می‌آورد، چه زمانی بدون عمل بهتر می‌شود و چه زمانی جراح به عمل فکر می‌کند. این صفحه همین‌ها را ساده می‌گوید.
دیسک چیست؟
بین مهره‌های ستون فقرات، بالشتک‌هایی نرم به نام دیسک قرار دارند. هر دیسک یک پوستهٔ سفت‌تر دارد و داخلش مادهٔ نرم‌تری است. وقتی پوسته پاره یا ضعیف شود، بخشی از مادهٔ داخلی بیرون می‌زند. به این حالت فتق دیسک (در گفتار روزمره «دیسک کمر» یا «دیسک گردن») می‌گویند. از واژه‌هایی مثل برآمدگی، لغزیدن یا پارگی دیسک هم برای همین موضوع استفاده می‌شود.
بیشتر وقت‌ها کمر درگیر می‌شود. گردن هم می‌تواند درگیر شود.
دیسک تنها زمانی دردناک می‌شود که به عصب نزدیک فشار بیاورد. خیلی از مردم دیسک بیرون‌زده دارند و اصلاً خبر ندارند، چون همیشه علامت نمی‌دهد.
علامت‌ها
علامت‌ها به محل و اندازهٔ دیسک بستگی دارد.
- در کمر: سوزش، مور مور یا بی‌حسی که از کمر و باسن به پا می‌رود (سیاتیک)، معمولاً در یک طرف. درد ممکن است با ایستادن، راه رفتن یا نشستن بیشتر شود.
- در گردن: درد گردن یا کتف که به بازو، دست یا انگشت‌ها می‌رود، همراه با بی‌حسی یا مور مور. بعضی حالت‌های گردن درد را بیشتر می‌کنند.
- ضعف عضله در بازو یا پا، هرچه عصب بیشتر درگیر باشد.
برای چه کسانی است؟
صفحهٔ درمان دیسک به این بیماران مربوط است:
- کسانی که درد کمر یا گردن همراه با درد، بی‌حسی یا ضعف در پا یا دست دارند
- کسانی که در MRI فتق دیسک دیده‌اند و می‌خواهند بدانند چه باید بکنند
- کسانی که چند هفته درمان‌های ساده را انجام داده‌اند و بهتر نشده‌اند
بیشتر بیماران بدون عمل بهتر می‌شوند
این مهم‌ترین جملهٔ این صفحه است. بیشتر موارد دیسک بدون جراحی بهتر می‌شود و جراحی معمولاً لازم نیست. درد سیاتیک و درد عصبی گردن در بیشتر بیماران طی روزها تا هفته‌ها بهتر می‌شود.
چند توصیهٔ اول:
- فعال بمانید. استراحت مطلق در بستر توصیه نمی‌شود. برای چند روز اول فعالیت‌های سنگین را کم کنید، ولی راه رفتن را در حد تحمل ادامه دهید.
- مسکن. داروهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن برای درد خفیف تا متوسط به کار می‌روند، اگر برای شما منع مصرف نداشته باشند. نوع و مقدار دارو را از پزشک یا داروساز بپرسید.
- فیزیوتراپی. پس از معاینه، فیزیوتراپ تمرین‌های مناسب را مشخص می‌کند.
- تزریق اپیدورال. اگر درد ادامه داشته باشد، پزشک ممکن است تزریق دارو در محل دیسک را پیشنهاد کند.
جزئیات بیشتر در صفحهٔ «درمان بدون جراحی» آمده است.
چه زمانی به عمل فکر می‌شود؟
جراحی وقتی مطرح می‌شود که فیزیوتراپی و دارو درد را کم نکرده باشد و عوامل زیر وجود داشته باشد:
- درد عصبی که زندگی روزمره را محدود کرده
- ضعف یا بی‌حسی پا که رو به بدتر شدن است
- از دست رفتن کنترل ادرار یا مدفوع (این اورژانس است؛ بخش «چه زمانی تماس بگیرید» را ببینید)
- مشکل در ایستادن یا راه رفتن
- سلامت عمومی نسبتاً خوب
اگر علامت‌ها با درمان‌های دیگر بهتر نشده یا ضعف و بی‌حسی بدتر می‌شود، پزشک می‌تواند بیمار را برای گفتگو دربارهٔ جراحی نزد متخصص بفرستد. وقتی بیمار و جراح با هم تصمیم می‌گیرند، فایده و خطر هر دو سنجیده می‌شود.
عمل چگونه است؟
شکل عمل به محل دیسک (کمر یا گردن) و وضعیت بیمار بستگی دارد و جراح پیش از عمل توضیح می‌دهد. این‌ها روش‌های کلی‌اند:
- در کمر: جراح از یک برش در پشت کمر، بخشی از استخوان روی عصب (تیغهٔ مهره) را برمی‌دارد تا به دیسک برسد و بخشی از دیسک را که روی عصب فشار می‌آورد بردارد. گاهی مهره‌ها هم به هم متصل می‌شوند تا ثبات پیدا کنند. عمل فشارزدایی کمر معمولاً ۲ تا ۴ ساعت یا بیشتر طول می‌کشد و زیر بیهوشی کامل انجام می‌شود.
- در گردن: جراحی از جلو یا از پشت گردن انجام می‌شود، بسته به محل دیسک. گاهی بعد از برداشتن دیسک، مهره‌ها با ابزار مخصوص تثبیت می‌شوند.
- دیسک مصنوعی برای گروه کوچکی از بیماران با شرایط مشخص ممکن است گزینه باشد و برای همه مناسب نیست.
این صفحه نمی‌گوید جراح شما از کدام روش استفاده می‌کند. این را در ویزیت بپرسید.
دوران بهبود
هر بیمار فرق دارد. نمونه‌ای برای عمل فشارزدایی کمر:
- ترخیص معمولاً ۲ تا ۵ روز بعد از عمل
- بازگشت به کار حدود ۴ تا ۶ هفته، بسته به شغل
- بازگشت کامل به فعالیت‌های معمول تا حدود ۱۲ هفته
- ممکن است چند هفته مسکن لازم باشد
جراح برای شما برنامهٔ دقیق می‌نویسد. صفحه‌های «حرکت و مراقبت از کمر بعد از عمل» و «مراقبت از زخم» در بخش راهنما را هم ببینید.
خطرها
هر جراحی خطر دارد و جراح پیش از عمل دربارهٔ آن‌ها با شما حرف می‌زند. این عوارض در عمل فشارزدایی کمر جدی ولی نادرند:
- نشت مایع نخاعی که ممکن است به جراحی دوباره نیاز داشته باشد
- آسیب عصب، که در موارد نادر می‌تواند به فلج (از دست رفتن حس و حرکت زیر کمر) برسد
- ادامهٔ درد کمر
- جابه‌جا شدن مهره‌های دیگر که ممکن است عمل دیگری لازم کند
علاوه بر این، خطرهای هر عمل زیر بیهوشی مثل عفونت زخم و لختهٔ خون در پا را هم باید در نظر داشت. تضمینی هم نیست جراحی به هر بیمار کمک کند.
چه زمانی تماس بگیرید؟
فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید (۱۱۵ شمارهٔ اورژانس ایران است) اگر درد کمر یا پا با هر یک از این‌ها همراه است:
- بی‌حسی در اطراف مقعد یا اندام تناسلی
- نتوانستن ادرار کردن، یا بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع
- ضعف یا بی‌حسی شدید یا رو به بدتر شدن در هر دو پا
این نشانه‌ها ممکن است فشار شدید روی عصب‌های ته ستون فقرات باشد و هر چه درمان دیرتر شروع شود، احتمال آسیب دائمی بیشتر است. خودتان رانندگی نکنید.
کمردرد یا پادردی که پس از تصادف یا ضربهٔ سنگین شروع شده هم اورژانس است. این حالت نشانهٔ فشار روی عصب‌های ته ستون فقرات نیست، اما در آن هم فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
در همان روز یا هر چه زودتر با پزشک تماس بگیرید اگر:
- ضعف پا یا دست کم‌کم بدتر می‌شود
- درد با تب یا احساس بدحالی همراه است
- درد شبانه است و با استراحت خوب نمی‌شود
- درد با مسکن کنترل نمی‌شود یا چند هفته است که بهتر نشده
فهرست کامل نشانه‌ها در «کی فوری تماس بگیرم؟» در بخش راهنما آمده است. برنامهٔ هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
جواب MRI من «دیسک» نوشته است. یعنی حتماً باید عمل کنم؟
نه. بیشتر دیسک‌ها بدون عمل بهتر می‌شوند و جراحی معمولاً لازم نیست. بسیاری از افراد هم دیسک برآمده دارند و هیچ علامتی ندارند. تصمیم به عمل از روی علامت‌ها و معاینهٔ شما گرفته می‌شود، نه فقط از روی تصویر.
اگر عمل نکنم فلج می‌شوم؟
فلج شدن بسیار نگران‌کننده است و حق دارید بپرسید. بیشتر بیماران دیسک بدون عمل بهتر می‌شوند. اما فشار شدید و ناگهانی روی عصب‌های ته ستون فقرات (سندرم دم اسب) اورژانس است و نشانه‌هایش در همین صفحه آمده. اگر ضعف پا رو به بدتر شدن باشد، پزشک زودتر تصمیم می‌گیرد. دربارهٔ وضعیت خودتان از جراح بپرسید.
تزریق اپیدورال چیست؟
تزریق دارویی (معمولاً کورتون) در فضای اطراف عصب است که با راهنمایی تصویر انجام می‌شود تا التهاب و درد را کم کند. جزو درمان‌های بدون جراحی است. اثرش ممکن است موقت باشد. اینکه برای شما مناسب است یا نه را پزشک تعیین می‌کند.
بعد از عمل دیسک کی به کار برمی‌گردم؟
این به نوع عمل و شغل شما بستگی دارد. بازگشت به کار معمولاً حدود ۴ تا ۶ هفته و بازگشت کامل به فعالیت‌های معمول تا حدود ۱۲ هفته طول می‌کشد. در هر بیمار فرق می‌کند. جراح برای شما زمان مشخص می‌کند.
آیا بعد از عمل درد کاملاً برطرف می‌شود؟
هیچ جراحی تضمین نمی‌کند. بسیاری از بیماران کاهش قابل‌توجه درد را گزارش می‌کنند، ولی تضمینی نیست که عمل به هر بیمار کمک کند. درد پایدار کمر هم از نتایج ممکن عمل است.