ضربه به سر و خونریزی مغزی

این صفحه دربارهٔ چیست؟

ضربه به سر از یک برخورد کوچک تا آسیب جدی مغزی را شامل می‌شود. آسیب مغزی تروماتیک یعنی «اختلال در کار طبیعی مغز» بر اثر ضربه، تکان شدید یا فرو رفتن جسم در جمجمه. بیشتر ضربه‌ها خفیف‌اند و خوب می‌شوند، اما بعضی خونریزی داخل جمجمه ایجاد می‌کنند که ممکن است فوری باشد. مهم‌ترین کار این است که نشانه‌های هشدار را بشناسید.

نشانه‌هایی که یعنی فوراً اورژانس

در این حالت‌ها فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید (۱۱۵ شمارهٔ اورژانس ایران است) و خودتان رانندگی نکنید. اگر بعد از ضربه به سر:

• بیهوش شده و به هوش نیامده، یا نمی‌تواند بیدار بماند و چشمش را باز نگه دارد
• تشنج کرده
• از ارتفاع بیش از یک متر یا حدود پنج پله افتاده
• مشکل بینایی یا شنوایی دارد
• مایع شفاف یا خون از گوش یا بینی می‌آید، یا پشت گوش کبود شده
• چشمش کبود شده، در حالی که ضربه به خود چشم نخورده است
• بی‌حسی یا ضعف تازه در هر جای بدن دارد
• در راه رفتن، تعادل، فهمیدن، حرف زدن یا نوشتن مشکل دارد
• ضربه با سرعت بالا مثل تصادف بوده
• زخم سر دارد و چیزی داخل آن مانده، یا فرورفتگی در جمجمه دیده می‌شود
• رفتارش عوض شده، مثلاً زودرنج شده، حواسش پرت است یا به اطراف علاقه ندارد
• استفراغ می‌کند
• داروی رقیق‌کنندهٔ خون مصرف می‌کند یا بیماری‌ای دارد که خون را رقیق می‌کند
• کودک زیر یک سال است و روی سرش کبودی، ورم یا بریدگی بزرگ دیده می‌شود

اگر شک دارید یا مطمئن نیستید، در تردید نمانید و کمک بگیرید.

همان روز بررسی شوید اگر پس از ضربه سرگیجه، مصرف الکل یا مواد هنگام ضربه، یا هر نگرانی دیگری وجود دارد. سردرد شدید که با مسکن خوب نمی‌شود، گیجی و فراموشی هم باید همان روز بررسی شود.

انواع آسیب

• ضربهٔ مغزی (کانکاشن). این یعنی اختلال موقت کار مغز بر اثر ضربه یا تکان شدید سر. لزومی ندارد بیمار بیهوش شود. علامت‌ها شامل سردرد، گیجی، سرگیجه، تهوع، تاری دید، حساسیت به نور و مشکل تمرکز است.
• هماتوم (خونریزی داخل جمجمه). یعنی لختهٔ خون در داخل مغز یا روی سطح آن. اپیدورال بین سخت‌شامه و استخوان جمجمه است و ساب‌دورال بین سخت‌شامه و سطح مغز. هماتوم می‌تواند طی ساعت‌ها تا روزها بعد از ضربه بزرگ شود.
• کوفتگی مغزی (کانتیوژن). کبودی خود بافت مغز.

برای چه کسانی است؟

این صفحه برای این گروه‌هاست:

• کسی که ضربه به سر خورده و نمی‌داند وضعش جدی است یا نه
• بیماری که در اورژانس سی‌تی داشته و گزارش خونریزی یا کوفتگی گرفته
• خانوادهٔ بیماری که بعد از ضربه تحت نظر یا بستری است
• کسانی که خون رقیق‌کننده مصرف می‌کنند، چون پس از ضربه باید سریع‌تر بررسی شوند

تشخیص

ابتدا قلب و ریه، سپس معاینهٔ کلی و عصبی بررسی می‌شود، از جمله هوشیاری، واکنش مردمک به نور و رفلکس‌های ساقهٔ مغز. سی‌تی‌اسکن روش استاندارد است چون سریع است و خون و شکستگی را به‌خوبی نشان می‌دهد. ام‌آرآی بعد از پایدار شدن بیمار ممکن است آسیب‌هایی را که در سی‌تی دیده نشده نشان دهد. استفادهٔ روتین از عکس ساده جمجمه کمتر شده است.

درمان

• تحت نظر بودن. بسیاری از آسیب‌ها فقط پیگیری می‌خواهند. در آسیب‌های جدی‌تر، بیمار در بخش مراقبت ویژه بستری می‌شود چون ضایعات ممکن است بزرگ‌تر شوند. تمرکز مراقبت ویژه بر جلوگیری از آسیب ثانویه است، مثل افت فشار خون، بالا رفتن فشار داخل جمجمه، کمبود اکسیژن، تب یا قند بالا.
• جراحی. بیشتر هماتوم‌ها نیاز به عمل دارند. دو روش کلی دارد: برداشتن موقت بخشی از جمجمه و گذاشتن دوبارهٔ آن، یا سوراخ کردن چند سوراخ کوچک در جمجمه (burr hole) برای تخلیهٔ خون. بعضی بیماران مستقیم از اورژانس به اتاق عمل می‌روند و بعضی بعد از چند روز، اگر معاینه بدتر شود، فشار داخل جمجمه بالا برود یا سی‌تی بزرگ‌شدن ضایعه را نشان دهد.
• تورم شدید مغز. گاهی استخوان برداشته‌شده را تا چند هفته سر جایش نمی‌گذارند.

هیچ دارویی هنوز نمی‌تواند آسیب عصب را پس از ضربه جلوگیری یا ترمیم کند. این صفحه نمی‌گوید در چه بیمارستانی یا با چه روشی عمل می‌شود؛ جراح پس از دیدن تصاویر شما توضیح می‌دهد.

دوران بهبود

• ضربهٔ مغزی خفیف. بیشتر مردم کامل و سریع بهبود می‌یابند و بعضی چند هفته علامت دارند. علامت‌ها ممکن است تا ۲ هفته بمانند. اگر بیشتر ماند، به پزشک مراجعه کنید. ماندن علامت‌ها بعد از ۱۰ تا ۱۴ روز هم دلیل مراجعه است.
• توصیه‌های خانگی: در چند روز اول چند بار و کوتاه روی محل کیسهٔ یخ بگذارید، استراحت کنید، برای سردرد پاراستامول بخورید، دست‌کم ۲۴ ساعت اول یک بزرگسال کنارتان باشد. تا خوب شدن به کار یا مدرسه نروید، تا بهبود کامل رانندگی نکنید، دست‌کم ۳ هفته ورزش برخوردی نکنید و الکل و مواد مصرف نکنید.
• ضربهٔ جدی‌تر. ممکن است توانبخشی لازم شود: فیزیوتراپی برای حرکت، کاردرمانی برای کارهای روزمره و گفتاردرمانی برای حرف زدن و بلعیدن. بهبود هماتوم می‌تواند از نظر جسمی و عاطفی سخت باشد و گاهی مشکل در راه رفتن، حرف زدن و فکر کردن یا تشنج باقی می‌ماند.

نتیجه به شدت آسیب، سن و وضعیت عمومی بستگی دارد و برای هر بیمار فرق می‌کند. این صفحه عدد و درصدی نمی‌دهد، چون روی بیماری که خودتان یا عزیزتان است معنی مشخصی ندارد.

خطرها

• ضربهٔ دوم. ضربهٔ مغزی دوم پیش از بهبود کامل اولی نادر است ولی می‌تواند خطرناک باشد، پس بعد از ضربه باید از فعالیت‌هایی که احتمال ضربهٔ دوباره دارند دوری کرد.
• خطرهای جراحی. هر جراحی مغز خطرهایی دارد. جراح پیش از عمل دربارهٔ آن‌ها با شما یا خانواده حرف می‌زند.
• ماندن علامت‌ها. مشکل تمرکز، حافظه، خلق، خستگی یا خواب ممکن است هفته‌ها تا ماه‌ها بماند (بعد از ضربهٔ مغزی). در آسیب‌های جدی‌تر، مشکل راه رفتن، حرف زدن یا تشنج هم ممکن است باقی بماند.

چه زمانی تماس بگیرید؟

بعد از ضربه به سر، در منزل یا پس از ترخیص، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر:

• سردرد بدتر می‌شود یا از بین نمی‌رود
• استفراغ تکرارشونده یا شدید دارد
• تشنج می‌کند
• بیهوش می‌شود یا نمی‌شود او را بیدار کرد
• گفتار ناواضح، ضعف، بی‌حسی یا بدتر شدن تعادل پیدا کرد
• هر علامت دیگری بدتر می‌شود

اگر علامت‌های ضربهٔ مغزی بیشتر از ۲ هفته ماند یا مطمئن نیستید می‌توانید رانندگی کنید یا برگردید سر کار، به پزشک مراجعه کنید.

فهرست کامل در «کی فوری تماس بگیرم؟» در بخش راهنما آمده است. برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.