تومورهای مغز
تومور مغز یعنی چه، همهٔ آن‌ها سرطان نیستند، چطور تشخیص داده می‌شوند و گزینه‌های درمان کدام‌اند. این صفحه برای بیمار و خانواده‌ای است که تازه این خبر را شنیده‌اند.
تومور مغز چیست؟
تومور مغز تودهٔ غیرطبیعی از سلول‌هاست که بدون کنترل رشد و تکثیر پیدا کرده‌اند. دو دسته دارد:
- اولیه: از خود مغز یا بافت‌های اطراف آن شروع شده است. مننژیوم نمونه‌ای از تومورهای اولیه است که شایع‌ترین تومور خوش‌خیم داخل جمجمه است.
- متاستاتیک (ثانویه): از جای دیگر بدن، مثل پستان یا ریه، به مغز رسیده است.
پزشکان به تومورها درجه می‌دهند. درجه ۱ و ۲ معمولاً خوش‌خیم و کندرشدند و احتمال برگشتشان کمتر است. درجه ۳ و ۴ بدخیم است و رشدش سریع‌تر. درجه را بعد از بررسی نمونه تعیین می‌کنند، نه فقط با تصویر.
علامت‌ها
علامت‌ها به محل تومور بستگی دارد. این‌ها شایع‌اند:
- سردرد، به‌خصوص سردردی که با سردردهای معمول شما فرق دارد، رو به بدتر شدن است یا شب‌ها بیدار می‌کند و صبح‌ها بدتر است
- تشنج (صرع)
- تهوع و استفراغ ماندگار یا خواب‌آلودگی
- تغییر رفتار یا شخصیت، مشکل در فکر کردن، تمرکز یا حافظه
- ضعف یا فلج تدریجی در یک سمت بدن
- مشکل بینایی، شنوایی یا گفتار
- سرگیجه یا تعادل بد
این علامت‌ها در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شوند. داشتن این علامت‌ها به معنی تومور نیست، ولی باید بررسی شوند. بعضی افراد هم اول هیچ علامتی ندارند، یا علامت‌ها خیلی آهسته پیش می‌آیند.
برای چه کسانی است؟
این صفحه برای این افراد نوشته شده:
- کسانی که در MRI یا سی‌تی گزارش «توده» یا «تومور» گرفته‌اند
- کسانی که علامت‌های بالا را دارند و می‌خواهند بدانند چه مسیری در پیش است
- خانوادهٔ بیمار
تشخیص
- سی‌تی و ام‌آرآی تومور را نشان می‌دهند. نوع‌های خاصی از ام‌آرآی مسیر عصب‌های مهم مغز را هم نقشه‌برداری می‌کنند تا جراحی بهتر برنامه‌ریزی شود.
- بیوپسی (نمونه‌برداری). گاهی تنها راه تشخیص قطعی است. جراح نمونه برمی‌دارد و پاتولوژیست مشخص می‌کند خوش‌خیم است یا بدخیم و چه درجه‌ای دارد.
ممکن است برای روشن شدن نوع تومور لازم باشد صبر کنید و این انتظار برای خانواده‌ها سخت است. در مقالهٔ «راهنمای خانواده پس از تشخیص تومور مغزی» دربارهٔ آن حرف زده‌ایم.
درمان‌ها
تومور مغز معمولاً با جراحی، پرتودرمانی یا شیمی‌درمانی، تنها یا ترکیبی درمان می‌شود. انتخاب برای هر بیمار جداگانه انجام می‌شود و هر روش خطر و عارضهٔ خودش را دارد. این عوامل در تصمیم اثر دارند: نوع و محل تومور، اندازه و میزان گسترش، و سلامت و توان عمومی بیمار.
- پیگیری و مراقبت. تومورهای خوش‌خیم کندرشد گاهی فوراً درمان نمی‌شوند و فقط چک‌آپ و اسکن منظم دارند.
- جراحی. هدف برداشتن تا حد امکان تومور است، بدون آسیب به بافت مغزی که گفتار و راه رفتن را کنترل می‌کند. برای رسیدن به تومور، جراح بخشی از جمجمه را موقتاً برمی‌دارد و بعد سر جایش می‌گذارد (کرانیوتومی). گاهی فقط نمونه‌برداری یا تخلیهٔ مایع اضافی انجام می‌شود. تومورهایی که در محل گفتار قرار دارند ممکن است با نقشه‌برداری گفتار حین عمل برنامه‌ریزی شوند.
- پرتودرمانی. با اشعهٔ پرانرژی سلول‌های تومور را از بین می‌برد. بعد از جراحی یا وقتی جراحی ممکن نیست به کار می‌رود.
- شیمی‌درمانی. با دارو؛ ممکن است پس از جراحی، همراه پرتودرمانی یا هنگام برگشت تومور استفاده شود.
- داروهای کنترل علامت. مثل داروی ضدتشنج، مسکن سردرد و گاهی کورتون برای کم کردن تورم اطراف تومور.
یک تیم تخصصی با شما طرح درمان را می‌نویسد و عوارض و فایدهٔ هر روش را توضیح می‌دهد. این صفحه نمی‌گوید در مطب یا بیمارستان خاصی کدام روش‌ها در دسترس است.
دوران بهبود
بهبودی هر بیمار فرق دارد. برای تومور خوش‌خیم، درمان اغلب موفق است ولی ممکن است زمان ببرد. عوارضی که ممکن است پس از درمان بماند یا بعداً ظاهر شود:
- خستگی زیاد
- مشکل تمرکز یا حافظه
- تغییر در گفتار، بینایی یا حرکت
- تغییر خلق یا شخصیت
کمک‌ها شامل فیزیوتراپی، گفتاردرمانی، کاردرمانی و مشاورهٔ روان‌شناختی است. دربارهٔ رانندگی از تیم درمان بپرسید؛ در بعضی کشورها بیمار باید به مرجع صدور گواهینامه خبر بدهد و تا بعد از درمان ممکن است اجازهٔ رانندگی نداشته باشد.
بخش «روزهای اول بعد از عمل مغز» در راهنما را هم ببینید.
خطرها
هر درمان تومور مغز خطر دارد و جراح پیش از شروع با شما صحبت می‌کند. این‌ها مهم‌ترین‌هاست:
- جراحی: آسیب احتمالی به بافت مغزی که کار مهمی انجام می‌دهد. اگر برای کم کردن فشار مایع از لوله (شانت) استفاده شود، ممکن است لوله مسدود شود و علامت‌های قبلی مثل سردرد، استفراغ، مشکل بینایی یا گیجی برگردد.
- پرتودرمانی: با روش‌های امروزی خطر آسیب بلندمدت بسیار کم است. در کودکان، به‌خصوص زیر پنج سال، پرتو می‌تواند بر رشد طبیعی مغز اثر بگذارد.
- شیمی‌درمانی: از جمله خطر تهوع، ضعف دفاع بدن و، در بعضی داروها، جای زخم (فیبروز) در ریه.
علاوه بر این، پس از هر جراحی خطر عفونت زخم و لختهٔ خون در پا وجود دارد. این صفحه درصد یا آمار موفقیت نمی‌دهد، چون به نوع تومور و وضعیت هر بیمار وابسته است.
چه زمانی تماس بگیرید؟
فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید (۱۱۵ شمارهٔ اورژانس ایران است) اگر:
- سردرد ناگهانی و بسیار شدید دارید
- اولین تشنج زندگی‌تان است، تشنج بیش از حد معمول طول کشیده، یا بیش از ۵ دقیقه ادامه دارد و مدت معمول تشنج را نمی‌دانید
- در تشنج آسیب جدی دیده‌اید
- بیهوش شده‌اید و به هوش نمی‌آیید، یا نفس کشیدن سخت است
- ناگهان ضعف یک سمت بدن، افتادگی صورت یا مشکل گفتار پیدا شد
- بعد از عمل مغز: ضعف تازه یا بدتر شدن ضعف در دست یا پا، مشکل تازه در گفتار، تشنج یا غش (اگر پیش از این نداشته‌اید)، یا خواب‌آلودگی شدید
در همان روز با پزشک تماس بگیرید اگر:
- سردردها برمی‌گردند، حالت تهوع می‌آورند یا با مسکن خوب نمی‌شوند
- تغییر بینایی دارید، مثل لکه، نور چشمک‌زن یا تاری
- بیش از دو روز است استفراغ می‌کنید
- بعد از عمل: سردرد بدتر می‌شود، گردن‌درد یا سفتی گردن پیدا می‌کنید، تب دارید یا از زخم ترشح می‌آید. اگر به تیم جراحی دسترسی ندارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید
فهرست کامل در «کی فوری تماس بگیرم؟» در بخش راهنما آمده است. برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
تومور مغز یعنی سرطان؟
نه همیشه. تومور یعنی تودهٔ سلول‌هایی که بیش از حد رشد کرده‌اند. بعضی تومورها خوش‌خیم و کندرشدند و بعضی بدخیم‌اند. نوع تومور را معمولاً بعد از بررسی نمونه و نظر پاتولوژیست می‌توان با اطمینان گفت.
بعد از دیدن تومور در MRI چه باید کرد؟
به یک جراح مغز و اعصاب نشان بدهید و تصویرها و گزارش‌ها را با خودتان ببرید. تصویر به‌تنهایی همیشه نوع تومور را مشخص نمی‌کند. اغلب آزمایش‌های بیشتری لازم است.
همهٔ تومورها عمل می‌خواهند؟
نه. تومورهای خوش‌خیم کندرشد گاهی فقط با چک‌آپ و تصویربرداری منظم پیگیری می‌شوند. اینکه عمل لازم است یا نه، به نوع، محل، اندازه و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
آیا بعد از عمل مغز شخصیت یا حافظه عوض می‌شود؟
بسته به محل تومور و جراحی ممکن است خستگی، مشکل تمرکز یا حافظه، تغییر در گفتار، بینایی یا حرکت، یا تغییر خلق ایجاد شود. بعضی از این‌ها ماه‌ها یا سال‌ها بعد دیده می‌شوند. جراح هدفش را برداشتن تا حد امکان تومور بدون آسیب به بخش‌های مهم مغز می‌داند. دربارهٔ ریسک خاص بیمار از جراح بپرسید.
بعد از درمان چه پیگیری لازم است؟
چون تومور ممکن است برگردد، معمولاً چند سال چک‌آپ و تصویربرداری لازم است. برنامهٔ دقیق را تیم درمان تعیین می‌کند.